मूल्यांची जपणूक

मूल्यांची जपणूक – श्याम सारस्वत यांच्या विचारातून परिवर्तनाचे नवे पाऊल

आधुनिक युगात हरवत चाललेल्या 'त्याग आणि मदती'च्या मूल्यांना पुनरुज्जीवित करण्यासाठी शाळांमधून अनोखी चळवळ!

आजच्या धावपळीच्या आणि भौतिकवादी जगात आपण आर्थिक प्रगती तर करत आहोत, पण माणूस म्हणून मात्र कुठेतरी मागे पडत आहोत. पैसा कमावणे आणि तो खर्च करणे हेच यशाचे एकमेव परिमाण मानले जात असल्याने 'त्याग, कर्तव्य आणि मदत' यांसारखी मानवी मूल्ये कालबाह्य ठरत चालली आहेत. हीच गंभीर परिस्थिती लक्षात घेऊन, सुप्रसिद्ध विचारवंत श्याम सारस्वत यांनी समाजातील ही दरी मिटवण्यासाठी एक अत्यंत प्रेरक संकल्पना मांडली आहे.

श्याम सारस्वत यांचे परखड विचार आणि सामाजिक विश्लेषण श्याम सारस्वत यांच्या मते, समाजातील वाढती दरी केवळ आर्थिक नसून ती वैचारिक आणि भावनिकही होत चालली आहे. कोणत्याही मार्गाने पैसा मिळवणे आणि तो चैनीसाठी खर्च करणे हेच 'मूल्य' आजच्या पिढीत रुजत आहे. याचा परिणाम आपल्या देशाचे भविष्य असलेल्या शालेय विद्यार्थ्यांवर होत असून, त्यांच्यात संवेदनशीलता कमी होत आहे. ही परिस्थिती बदलण्यासाठी शाळा हेच संस्कारांचे मुख्य केंद्र बनले पाहिजे, असा विश्वास त्यांनी व्यक्त केला आहे.

काय आहे 'सारस्वत संकल्पना'? श्याम सारस्वत यांनी सुचवल्याप्रमाणे, आठवीच्या पुढील विद्यार्थ्यांमध्ये समज आणि जाणीव प्रगल्भ झालेली असते. या वयात त्यांना 'त्याग' आणि 'मदत' या संकल्पना केवळ पुस्तकातून न शिकवता प्रत्यक्ष कृतीतून शिकवणे गरजेचे आहे. त्यासाठी त्यांनी खालील उपाय सुचवले आहेत:

 * स्वेच्छा त्याग आणि बचत: विद्यार्थ्यांनी आपल्या अनावश्यक गरजा किंवा चैनीच्या वस्तूंचा (उदा. बाहेरचे खाणे, महागड्या वस्तूंचा हट्ट) त्याग करून त्यातून पैसे वाचवावेत.

 * कर्तव्य भावनेतून मदत: हा वाचवलेला पैसा आपल्याच वर्गातील किंवा शाळेतील अशा विद्यार्थ्यांसाठी वापरावा ज्यांची आर्थिक परिस्थिती बेताची आहे.

 * संस्कारांची पेरणी: ही मदत 'उपकार' म्हणून न करता आपले 'कर्तव्य' म्हणून करावी. घेणाऱ्याच्या स्वाभिमानाला ठेच लागणार नाही, याची काळजी घेणे हेच खरे संस्कार असल्याचे सारस्वत यांनी अधोरेखित केले आहे.

अपेक्षित सामाजिक बदल जेव्हा एखादा विद्यार्थी स्वतःच्या आवडीचा त्याग करून आपल्या गरजू मित्राला मदत करतो, तेव्हा त्याच्यात खऱ्या अर्थाने 'संवेदनशीलता' जागी होते. पैसा हे केवळ साधन आहे, साध्य नाही, हे मूल्य विद्यार्थ्यांच्या अंगी बाणवल्यास भविष्यात एक सुसंस्कृत आणि संवेदनशील समाज निर्माण होईल, अशी खात्री या संकल्पनेतून व्यक्त होत आहे.

"केवळ पुस्तकी ज्ञानाने समाज घडत नाही, तर तो आचरणात आणलेल्या मूल्यांनी घडतो. शाळेतून सुरू झालेली ही छोटीशी लाट भविष्यात एका मोठ्या सामाजिक परिवर्तनाचे रूप घेऊ शकते." – श्याम सारस्वत